Hetzelfde Anders

Home

Hetzelfde Anders

Wie wij zijn

Wat wij doen

Cursussen

Workshops
&
Lezingen

Leesgroepen

Schrijfhulp

Contact

Diogenes kan niet meer stemmen

Diogenes-and-Alexander-The-GreatDoor Dave Gangapersad

Je hoort geregeld dat mensen het vertrouwen in de politiek hebben verloren. De politiek verkoopt grootse ideeën, mooie praatjes en maakt krachtige beloften.  Maar uiteindelijk verandert er, of het nu linksom of rechtsom gaat,  toch niets, beklaagt men. Men valt van het geloof dat er überhaupt nog iets kan veranderen en sommige mensen stemmen dan ook gewoon helemaal niet meer. De filosoof Peter Sloterdijk zal zeggen, dat men cynisch is geworden. Dit cynisch zijn vandaag de dag is echter anders dan het cynisme uit de Griekse oudheid. Dit is een andere vorm, die hij het kynisme noemt.

Het kynisme is een oud-griekse filosofische stroming die bekend staat om het verwerpen van sociale conventies en maatschappelijke normen. De kynici leefden als ‘de honden’. De grote filosoof Plato had de beroemdste figuur uit deze stroming, Diogenes van Sinope, ooit een hond genoemd vanwege zijn leefgewoonten. Kynikos betekent ‘honds’ in het oud-grieks, en werd voortaan als geuzennaam gedragen.

 

Kynische Filosofie

In navolging van de filosoof Socrates is ook voor de kynici het goede leven er een van(zelf)kennis en zelfbestuur. Dit zijn de deugden die leiden tot het geluk. Echter staat voor hen  het maatschappelijke leven juist in de weg van het geluk. De maatschappij  stopt de mens vol met onnodige begrenzingen en onnatuurlijke verlangens. Het najagen van geld, spullen, status en macht maakt het individu onvrij, omdat hij enerzijds op het verkeerde been is gebracht over dat wat hij werkelijk nodig heeft, en anderzijds zijn vrijheid verliest in het najagen van valse, door de maatschappij ingegeven prikkels. Hij is in die zin geen heer en meester meer over zijn eigen leven, maar wordt gedreven door een eindeloze maalstroom van behoeften, gestimuleerd door een symboliek die buiten hem ligt. Deze valkuil is volgens de kynici te vermijden, omdat de mens in staat is een begrip van zijn werkelijke aard te vormen.  Deze aard is overeenkomstig met zijn begrip van de natuur.  De mens zal inzien dat de natuur hem alles biedt wat hij nodig heeft. Leven in harmonie als onderdeel van de natuur. Dit betekent leven met het minimale. Vanuit een maatschappelijke positie bezien misschien wel straatarm, maar door de kynici juist gezien als steenrijk.

Diogenes zelf leefde buiten op straat, met alleen zijn lendendoek om. Hij had een gekantelde pot om in te slapen, at wat hij vond of kreeg, en liet zijn natuurlijke neigingen de loop in de openbare ruimte. Hij besteedde zijn tijd met filosoferen. Niet door het neerschrijven van uitgebreide filosofische systemen, maar juist door het in praktijk brengen van zijn filosofie als voorbeeld voor anderen. Over filosofie mijmer je niet in alle weelde, nee, je leeft wat werkelijk is, zou Diogenes zeggen. Hij stak dus de draak met een filosofie die ‘uit de lucht’ gegrepen is. Daarnaast sneerde hij scherp tegen iedereen die meedeed aan het onnatuurlijke, verdorven maatschappelijk theater. Overgeleverde anekdotes schetsen een beeld waar de ‘maatschappelijke’ mens gewezen wordt op de absurditeit van zijn doen en laten. Vooral Plato moest het vaak ontgelden.

Diogenes

Diogenes werd een fenomeen in de streek; men zegt dat Alexander de Grote hem bezocht heeft. Toen Alexander voor Diogenes stond en hem aanbood alles te kunnen krijgen, antwoordde Diogenes met de vraag of hij uit zijn zonlicht wilde gaan staan.  Diogenes was dus niet onder de indruk van macht, en raakte niet in verleiding door de belofte van bezit. Bezit was voor Diogenes een zinloos begrip, want: “alles is van de goden, de wijzen zijn vrienden van de goden, en vrienden delen alles”. De grote wereldheerser Alexander trof die dag iets aan dat buiten zijn macht lag.

Diogenes zelf meende hier te zijn om te heersen over de mensen, niet door ze te knechten, maar juist door ze uit de maatschappelijke dwaling te helpen.  Zo heeft hij ooit in ballingschap geleefd en toen hij gevangen genomen werd om vervolgens verkocht te worden op de slavenmarkt, riep hij: “wie wil er zijn meester kopen?”. Op de vraag wie hij was en waar hij vandaan kwam antwoordde hij: “ik ben een bewoner van de kosmos.”

 

Schaamte

Diogenes deed dus alles in het openbaar; van eten tot ontlasten, tot openlijk masturberen. Dit zorgde natuurlijk voor hilariteit, maar ook voor verontwaardiging. Diogenes kende echter geen schaamte. Schaamte kwam voor hem voort uit maatschappelijke conventies en is daarmee onnatuurlijk. Diogenes zou vragen: op welke grond maak je onderscheid tussen privé en openbaar, en waarom doe je dat wat je privé doet niet in het openbaar? Daarnaast ergerde hij zich over dat men zich meer druk maakte over zijn natuurlijk gedrag in plaats van bijvoorbeeld moord en corruptie in de polis.

 

Het kynisme vooruit in de tijd       

We lazen al dat de kynici op hun eigenzinnige manier een krachtige maatschappijkritiek leverden. Verplaatsen we Diogenes naar een willekeurige winkelstraat vandaag de dag, dan is het waarschijnlijk snel afgelopen met de bedoelingen van de beste man. In het kader van een algemene plaatselijke verordening zal deze hond al snel geruimd worden.

De markt is tegenwoordig een mondiale markteconomie en daarin is geen plaats meer voor de opvattingen en kritiek van de kynici. Het bezit heeft nu het primaat, dat uiteindelijk uitgedrukt wordt in geld en de bestaansgrond vormt van de mens. Onder deze omstandigheden richt de mens zich met bijna al zijn activiteiten op de markt en zorgt daarmee dat hij in dienst staat van de markt, in plaats van andersom. Hij zal wel moeten, anders overleeft hij het simpelweg niet. Een volledige zelfvoorziening bestaat niet meer, men spreek nu eerder over een financiële ‘onafhankelijkheid’. De mens is nu zijn sociaal economische status. Zijn natuur ligt in behoeftebevrediging en het begrip van de natuur wordt nu uitgedrukt in termen van utiliteit.

 

Cynisme

Het moderne cynisme dient zich nu aan, volgens filosoof Peter Sloterdijk. In een historische ontwikkeling  is er een ordening op basis van bezit en macht ontstaan die nu het leven van iedereen beheerst. Geenszins is dit verlopen aan de hand van een nieuwe verdeling waarin alle spelers gelijk werden geacht; eerder zien we de verankering van ‘the haves and have nots’, al van vroeger uit. De vraag naar een ander uitgangspunt is zinloos geworden. Wat anders is en niet schikt naar de doelmatigheid van de markt wordt afgestoten, hervormd of gerehabiliteerd. De oude deugd, zelfbestuur,  is onmogelijk gemaakt, de vrijheid kwijt. Dit maakt de mens cynisch in de moderne zin van het woord: iedereen lult maar wat, terwijl we allemaal weten dat we eigenlijk vastzitten in eens systeem dat voor ons zou moeten werken.

 

Extern wordt intern

Als men constateert dat men afhankelijk is van de markt, zal ze noodzakelijkerwijs al haar activiteiten daarop moeten afstemmen. Facetten van het menselijk bestaan worden nu gedomineerd door de wetten van de markt. Het onderwijs zal uitsluitend opleiden aan de hand van een marktgerichte vraag, de politiek haar eisen vertegenwoordigen ten gunste van de markt, de wetenschap slechts aangezet worden door de markt, en de gezondheidszorg pas zorgen als dat financieel gerechtvaardigd is. Iemand die opgroeit onder dergelijke omstandigheden zal uiteindelijk niets anders dan de taal van de markt verstaan en haar gebruiken geïnternaliseerd hebben. Voor de markt, namens de markt.

 

Nieuwe schaamte

Dat de wereldmarkt in positieve zin veel heeft betekend, en nog steeds betekent, wil niet zeggen dat we hier te maken hebben met de meest menswaardige, of zelfs logische manier van doen. De markt is namelijk grillig en bestaat uit veel irrationele spelers. Gaan voor winstmaximalisatie en een boekingsjaar prachtig afsluiten voor de aandeelhouders, een klopje op de schouders krijgen en genieten van een bonus is natuurlijk prettig. Maar als door dergelijk gedrag en een wederkerige afhankelijkheid de wereldeconomie aan het wankelen wordt gebracht, omdat er uiteindelijk gehandeld wordt in ondeugdelijke financiële producten, staat het (soms plaatsvervangend) schaamrood op de kaken. Natuurlijk handelt men naar wat hem aangeleerd is, de conventies vroegen erom. Als jij niet presteert sla je een modderfiguur en heb je niet meer de financiële middelen, noch de merites om jouw sociaal maatschappelijke positie te bestendigen. Ook daar zou je je zomaar voor kunnen schamen.

Om op Diogenes terug te komen: de schaamte die op kan treden in een situatie zoals hierboven beschreven is niet zozeer het gevolg van onze natuur op zich, maar eerder het resultaat van een externe invloed waaraan men graag aan wil conformeren. Waar Diogenes nog vrij was door het verwerpen van bezit, zijn wij tegenwoordig onvrij door het hebben van bezit. Waar ooit zelfbestuur nog hoog in het vandaal stond voor het individu, zien we nu dat we in een afhankelijkheidsrelatie staan met andere landen. De politiek zal zich dus moeten schikken naar de mondiale economie en inzien dat wensen van de burgers ondergeschikt zijn, als die niet in overeenstemming zijn met de wetten van de mondiale markt. De recentelijke Griekse tragedie is daar een pijnlijk voorbeeld van.  Het is dus niet zo raar dat mensen het vertrouwen in de politiek verliezen. Men ziet ook wel in dat hier krachten aan het werk zijn die een lokale politiek te boven gaan. Of men nou wel of niet stemt.

 

“God damn it, an entire generation pumping gas, waiting tables; slaves with white collars. Advertising has us chasing cars and clothes, working jobs we hate so we can buy shit we don’t need. We’re the middle children of history, man. No purpose or place. We have no Great War. No Great Depression. Our Great War’s a spiritual war—our Great Depression is our lives. We’ve all been raised on television to believe that one day we’d all be millionaires, and movie gods, and rock stars. But we won’t. And we’re slowly learning that fact. And we’re very, very pissed off”. – Tyler Durden, Fight Club (1999)

 

In Oktober komt Diogenes van Sinope naar Kunstmaan in Tilburg. Kijk binnenkort op www.kunstmaan.nl voor meer informatie over deze theatervoorstelling.